Mit szlachetnego dzikusa

Wspominam o tym, zmotywowany ostatnimi wydarzeniami, związanymi z protestem naukowców domagających się większych nakładów na naukę i jej rozwój i z chamskimi reakcjami niektórych polityków wobec ludzi kultury i twórców, nazywanych darmozjadami. Być może ci politycy szukają po prostu poklasku wśród osób, dla których nauka skończyła się na podstawówce, po czym zapomnieli czego się nauczyli i dziś są na poziomie umysłowym z czasów, gdy homo sapiens dopiero zaczynał wchodzić na ścieżki historii, zajmując się tylko papu, kaku i bara-bara i pukając się maczugą w czoło wyganiał darmozjadów do jaskiń w Lascaux, Altamirze i Obłazowej. Żył prosto, odżywiał się zdrowo i gdyby w jego czasach istniały już zalążki demokracji, wybierałby na wodzów tych, którzy mają największe maczugi, najtwardsze bicepsy, najmniejsze mózgi i najgłośniej ryczą do swoich ziomków, obiecując im największe mamuty.

Gdyby tylko w Polsce tak się działo, że jedna trzecia narodu głosuje na dzikusów i prymitywów, a reszta się temu przygląda, bezradnie rozkłada ręce i mówi: cóż, takie jest życie – można by to zrzucić na karb dziejowego fatum, które ludzi między Dnieprem a Łabą pozbawiło instynktu samozachowawczego i uszczupliło geny inteligencji. Ale, niestety, dzikusy i prymitywy, albo osoby poszkodowane na umyśle albo już rządzą, albo dążą do władzy także w innych częściach świata. Można, oczywiście, patrzeć na to z wysokości własnego intelektu, odcinać się zdecydowanie jak turysta Malinowski w czasie wycieczki alpinistycznej, albo układać kunsztowne memy o tym, że jak się dzwoni do Białego Domu, to trzeba najpierw zapytać o to, czy jest w domu ktoś dorosły. Można też zrzucić wszystko na innego filozofa, Jeana Jacquesa Rousseau, który w XVIII w. uczył nas kultu szlachetnego dzikusa, przeciwstawianego człowiekowi cywilizowanemu i wykształconemu, który prowadzi świat do zagłady. W swoim dziele Discours sur les sciences et les arts w 1750 r. pisał: Usuńcie ten nieszczęsny postęp, zabierzcie nasze błędy i nałogi, zabierzcie wytwory cywilizacji, a wszystko będzie dobre.

Trudno mi co prawda podejrzewać, że osoby, rządzące umysłami kilku milionów ludzi w Polsce czy kilkudziesięciu milionów w Stanach Zjednoczonych czytały, czy choćby słyszały o szwajcarskim filozofie i zaaprobowały jego kult dzikusa, ale nawet przez umysły ludzi oświeconych wielokrotnie przebiegała tęsknota za prostym, może nawet prymitywnym i niebezpiecznym życiem dzikusów, za czasami, w których nie było państw, granic, banków, wyborów, samochodów, komputerów i sztucznej, a nawet jakiejkolwiek inteligencji, kiedy ludzie odżywiali się zdrowo, nie umierali na raka i Alzheimera, prężyli mięśnie nie w siłowniach, ringach czy pałacach prezydenckich, tylko na polu walki, polowali na co i kiedy chcieli i mogli, więc mieli się ogólnie dobrze, a nawet szczęśliwie.

Do niedawna na temat tego, jacy byli i jak żyli nasi dzicy przodkowie, mogliśmy tylko spekulować. Ale w 1991 r. dwoje niemieckich turystów w okolicach przełęczy Tisenjoch w Alpach, a dokładniej w południowym Tyrolu, na wysokości 3210 m n.p.m. na granicy włosko-austriackiej (kilkadziesiąt metrów po włoskiej stronie) znalazło szczątki ludzkie, które początkowo uznano za nieszczęśliwego turystę, który zamarzł i ukryła go bryła lodu. Wezwani ratownicy zwieźli go do Innsbrucku i tam stwierdzono, że ów rzekomy turysta liczy sobie około 5300 lat. Od pobliskiej doliny Ötztal, osobnika owego nazwano Ötzi, przydając mu określenie człowiek lodu. Stan zachowania szczątków, zamarzniętych w lodowej bryle był tak dobry, że można było przeprowadzić jego szczegółową autopsję. Niekiedy uważa się, że to najlepiej przebadany człowiek świata, oczywiście z wyjątkiem Władimira Putina, Donalda Trumpa i Kim Dzong Una.

A więc – proszę państwa, oto nasz przodek, Ötzi. Ów szczęśliwy dzikus, okaz zdrowia, odżywiający się naturalnie, nie używający suplementów diety, nie jadający cukru, nie pijący whisky, nie oglądający telewizji i nie scrollujący smartfona. I jeszcze uprawiający turystykę w wysokich górach. Zmarł w wieku 40, może nawet 53 lat. Miał 157 cm wzrostu, a więc raczej nie grał w koszykówkę. Ważył zaledwie ok. 50 kilogramów. Był szatynem, prawdopodobnie miał brązowe oczy i grupę krwi „zero”, a zmarł wskutek odniesionych ran w walce z innymi ludźmi. Nie wiemy, jaki dramat rozegrał się na wysokości ponad 3200 metrów, ale biedny Ötzi został zabity strzałą z łuku. Obok niego znaleziono też jego własny łuk, kołczan z czternastoma strzałami, półmetrową ciupagę z ostrzem miedzianym, przymocowanym do cisowego drzewca za pomocą brzozowej smoły i kilku rzemieni, miał też krzemienny nóż. Nosił plecak i torbę z kory brzozowej. Ubrany był w futro ze skór niedźwiedzia, kozicy i jelenia, miał skórzane buty i skarpety z miękkiej trawy i łyka. Miał przy sobie hubę brzozową – albo do rozpalania ognia, albo do leczenia ran, albo jako medykament na dolegliwości żołądkowe.

Teraz ustalenia anatomopatologów. Ötzi nie cierpiał głodu, nawet przed swoją ostatnią bitwą zjadł obiad: mięso jelenia i kozicy, trochę korzonków i owoców, prawdopodobnie kawałek chleba z grubo mielonych ziaren. Na ciele miał przeszło 60 tatuaży.

Ale zdecydowanie nie był okazem zdrowia: dręczyły go wszy i pchły, a także kleszcze, co spowodowało, że chorował na boreliozę. Miał bakterie Helicobacter pylori, co mogło wiązać się z chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy. Cierpiał na nietolerancję laktozy, miał zaawansowaną próchnicę i zmiany zwyrodnieniowe stawów. Był też zakażony nicieniami – włosogłówkami. Miał genetyczne predyspozycje do choroby wieńcowej, stwierdzono też u niego arteriosklerozę.

Prawdziwy okaz pierwotnego zdrowia.

Badania genetyczne wykazały, że choć najprawdopodobniej zmarł bezdzietnie – w każdym razie w okolicy nie stwierdzono jego bezpośrednich potomków – to jednak zarówno w pobliżu Innsbrucka, jak i we włoskim Tyrolu odkryto ludzi, którzy z Ötzim mieli dalekich wspólnych przodków. Krótko mówiąc – nasz człowiek, Europejczyk.

Gdyby Państwo chcieli (ostrożnie!) bliżej się zapoznać z tyrolskim człowiekiem lodu, owym realnie żyjącym niewątpliwie szlachetnym, choć udręczonym przez naturę i bliźnich dzikusem – to trzeba pojechać do włoskiego Bolzano, bo tam w Muzeum Archeologicznym Górnej Adygi Ötzi znalazł miejsce ostatniego spoczynku. Innych, mniej dokładnie zdiagnozowanych dzikich można codziennie oglądać w różnych telewizjach.

Maciej Pinkwart

4 czerwca 2026